Osmanlı Pazar Kayığı

İlk Toplu Taşıma Vasıtası: PAZAR KAYIKLARI
Şirket-i Hayriye?nin teşekkülünden önce, yani 1854 senesinden evvel Boğaziçi
köy ve semtlerindeki halkın Suriçi (Eminönü) ile ulaşımını temin eden bugünün
halk otobüsü veya dolmuşu olarak adlandırabildiğimiz deniz ulaşım vasıtasına
sade halkın rağbet etmesinden dolayı Pazar kayığı denmekteydi. Pazar kayığı;
hali vakti yerinde olmayan orta ve altı gelir seviyesinde olan halkın rağbet
ettiği ulaşım vasıtasıdır. Pazar kayıkları, Rumeli tarafında; Sarıyer, Büyükdere,
Yeniköy, Rumelihisarı ve Arnavutköy; Anadolu sahilinde Beykoz, Kanlıca,
Anadoluhisarı ve Kandilli semtlerinden Eminönü İskelesine eşya ve yolcu nakli
için kullanılmaktaydı. Bu kayıkların içinde kazançları en fazla olanlar Sarıyer,
Beykoz, Yeniköy, Tarabya ve Kanlıca Pazar kayıkları oluyordu. Bu dört köyün Pazar
kayıklarına hamlacı esnafı tarafından gösterilen rağbetin sebebi, bunların İstanbul?a
inerken yükleri bulunduğu gibi dönüşlerinde de yüklerinin olmasından kaynaklanmaktadır.
Sarıyer Pazar kayığı tuzlu balık fıçıları, Beykoz kayığı sepetçi çubuğu ve Sırmakeş Suyu,
Yeniköy kayığı balık, Kanlıca kayığı ise Göztepe menba suları fıçılarını taşımaktan
dolayı itibarlı ve kazançlı hatlardı. Pazar kayıkları altı hamlacı ve bir reis
tarafından idare edilmekteydi. Bu kayıklar, 13 metre uzunluğunda ve 2,5 metre
genişliğinde şekl-i mahsusta inşa edilmiş güzel bir nakil vasıtasıdır.En uzun küreği
olan ?baş? ve ?şaşırtma? tabir olunanlardır ki, uzunlukları 6,5 metre ve ağırlıkları
80kilodur. Pazar kayığı kendine özgü yapısı olan, öbür kayık türlerinden kolayca
ayrılabilen, bağımsız bir teknedir. Ayrılığının en belirgin yanı, koca gövdesidir.
Bunların en belirgin özelliği toplu taşıma vasıtası olmasıdır.Pazar kayığı hamlacılığının en
meşakketli işlerden olduğu söylenebilir. Hatta kayıkçı esnafının içlerindeki
en zor görevin Pazar kayığı hamlacılığı olduğunu söylemek abartılı olmaz.
Yazın sıcağında, kışın soğuk ve yağış- fırtınalı günlerinde koca Pazar kayığını
akıntılara ve şiddetli rüzgarlara karşı getirip götürmekteki zorluk tasavvur
edilirse, bu uğurda çekilen zorluk anlaşılabilir.Pazar kayıkları 50-60 kişi
kaldırabilir, üç veya dört çifte kürekli olurdu. Her kürekte bir kişi olur ve
bunlar kürekleri ayakta çekerlerdi. Pazar kayıklarına sepet, küfe, hurç, anbar
ve sandık cinsi eşyalarda yüklenirdi. Yolcuların bir kısmı bunların üzerine
çıkarak otururlardı. Yüklerden arta kalan yerlere kilimler serilir, onun üstüne
oturulurdu. Pazar kayıklarında birer su testisi ve maşraba bulundurulması
adetti. Pazar kayıkları çoğunlukla Boğaziçi?nde işleyen vakıflara ait kayıklardır.
Bunların Haliç?te dahi işletildiği olmuştur. Boğaziçi?nde karşıdan karşıya geçmek
ve bir semtten öbür semte gitmek için bir iskeleye bağlı olarak çalışırlardı. Para
kazanmak gayesi ile muhtelif kimseler Pazar kayığı işlettiği gibi hayır sever şahıslarda
işletir; elde edilen hasılatı cami, mektep vb. yerlere vakfederlerdi. Pazar kayığı
işletmek karlı bir iş olmasından dolayı bazı kimselerin iştahını kabartırdı.
Bazı kimseler Pazar kayıklarını cami ve mekteplere vakfederek buraların temel
ihtiyaçları elde edilen gelirle sağlanıyordu.Pazar kayıkları İstanbul halkının
mekanlar arası ulaşım ihtiyacının karşılanmasında çok büyük ehemmiyeti olan bir
vasıtadır. Pazar kayıkları diğer kayık türlerinden daha güvenli yolcu taşımaktadır.
Kalıbının büyük ve ağır olması dolayısı ile rüzgarlı ve dalgalı zamanlarda da
kullanılabiliyordu. Boğaziçi?nin yukarı kesimlerinde ki mahallelerde oturan halk
genellikle Pazar kayıklarını tercih etmekteydi. 1761 tarihli bir belgede Arnavutköy
ve Kuruçeşme halkı her gün İstanbul?a gidip gelmek için Pazar kayığı yapımına izin
verilmesi için Galata kadısına müracaat ediyorlar ve kayık yapımı izni alıyorlar.
Kuruçeşme ve Arnavutköy halkının İstanbul?a her gün gidip gelmesi,dönüşte ihtiyaçları
olan eşyanın taşınması bu Pazar kayığı sayesinde gerçekleşiyor. Pazar kayıklarına yelken
takmak yasaktı. Rüzgarlı havalarda yelkenli kayıklar büyük tehlike atlatıyordu.
Kayıklara alınacak adam sayısı da kayığın büyüklüğüne göre değişiyordu. Pazar kayıkları;
İstanbul?un ilk toplu taşıma vasıtaları olarak tarihteki yerlerini almıştır.
Pazar kayiklarinin boylari tasidiklari kurek sayilarina gore degisIklik gosterir.
Par Le Vice - Amiral Paris koleksiyonunda bulunan, 1855 yilinda cizilen, uc cifte
kurekli Pazar kayigi planinin boyu 14,66 m, eni 2,53 m, derinligi ise 1,11 m olarak
verilmistir. Fars tahtalari ile ana omurga arasinda kalan 50 cm bolum yuk ve esya koymak
icin yapilmisti.